“ცუდი ამბავი მაქვს ბატონი ბიძინასთვის” – ჯანგირაშვილი

ჟურნალისტი, ნინო ჯანგირაშვილი:

ჩემი აზრით, შენს თავს ტყუილად აბრალებ. ტექსტი, რომელსაც ზაზა შათირიშვილი წერს, ტიპური კონსპირაციული ნარატივია, რომელიც უკვე იმდენად აბსურდულია, რომ ნორმალურ გონებას „დაღეჭვა“ უჭირს. შენთან არაფერი ხდება. უბრალოდ წერილმა თვითონ გადალახა ის ზღვარი, სადამდეც ადამიანმა შეიძლება “ინტელექტუალურ სვარჯიშოდ“ მაინც მიიღოს. აი რატომ:

მანიპულაციის რუკა ზაზა შათირიშვილის წერილში

1. ჯადოსნური ახსნა ყველაფრისთვის

ყველაფერი ერთ „დიფ სტეიტს“ და „ოლიგარქიულ ოჯახებს“ მიეწერება.

• მაგალითი: ყველა მოვლენა– ბრიტანეთში პრემიერ-მინისტრების ცვლა, საქართველოს შიდა პოლიტიკა, ევროკავშირის პოზიცია – ყველა მოვლენა ერთი უხილავი ცენტრის კონტროლად არის აღწერილი, ერთ გაურკვეველ „ოლიგარქიულ ოჯახებს“ მიეწერება. ეს კონსპირაციული სტრატეგიაა: რთული მოვლენების მარტივი, მაგრამ უსაფუძვლო სქემისთვის დაბრალება.

მანიპულაციის მიზანი: მკითხველი რთული პროცესები არ დაუფიქრდეს, იოლად დაიჯეროს, რომ ყველაფერს ერთი „ბნელი ძალა“ მართავს.

2. ციტატებით მანიპულაცია

პოლიტიკოსების სიტყვები კონტექსტიდან ამოგლეჯილია და საკუთარი თეორიის „დამადასტურებლად“ იხმარება.

• მაგალითი: ტრამპის, რუბიოსა და ვენსის განცხადებები NGO-ებზე ისეა მოყვანილი, თითქოს ისინი „დიფ სტეიტის“ მსოფლიო შეთქმულებას ამხელდნენ. სინამდვილეში ეს მათი შიდა პოლიტიკური ბრძოლების ნაწილია. ფრაზები ისეა მოყვანილი, თითქოს ისინი მთლიანად ადასტურებენ ავტორის თეორიას „დიპ სტეიტის“ წინააღმდეგ. რეალურად კი ეს ციტატები ამოგლეჯილია კონტექსტიდან და მნიშვნელობა შეცვლილი აქვს, რადგან ამერიკელი პოლიტიკოსების რეალური მიზანი შიდა პოლიტიკური ბრძოლაა და არა საქართველოსა და „ოლიგარქიული ოჯახების“ გარშემო შეთქმულება.

• მანიპულაციის მიზანი: ავტორიტეტული სახელების მეშვეობით აბსურდული სქემის სანდოობის გაზრდა.

3. ლოგიკური წინააღმდეგობა (კონტრადიქცია)

ტექსტში ერთმანეთის გამორიცხავი მტკიცებები თანაარსებობს.

• მაგალითი: ტრამპი თითქოს „დიფ სტეიტის“ მტერი და მისი მთავარი ინსტრუმენტია ერთდროულად.

• მანიპულაციის მიზანი:დააბნიოს მკითხველი და შთაბეჭდილება შექმნას, რომ „ყველაფრის მიუხედავად, ავტორს მეტი ინფორმაცია აქვს“.

4. ცრუ ანალოგიები

ნორმალური მოვლენები ისეა წარმოდგენილი, თითქოს ეს „მონობის“ მტკიცებულებაა.

• მაგალითი: დემოკრატიულ ქვეყნებში ხელისუფლების შეცვლა – როგორც „დაპყრობის მეთოდი“.

• მანიპულაციის მიზანი: რეალური ფაქტების მნიშვნელობის დამახინჯება და ნეგატიური შეფუთვა.

5. ეტიკეტირება და შეურაცხყოფა

ოპონენტების არგუმენტები საერთოდ არ განიხილება – მათ უბრალოდ ზედსართავებს აკრავენ.

• მაგალითი: მომიტინგეები „სასარგებლო იდიოტებად“ მოიხსენიებიან.

• მანიპულაციის მიზანი: დისკრედიტაცია არგუმენტების გარეშე, ემოციური ზეწოლა. „სასარგებლო იდიოტები“ – ეს რიტორიკა იმ ადამიანების დისკრედიტაციისთვისაა, ვინც არ იზიარებს ხელისუფლების ან ავტორის აზრს. ეს არა არგუმენტია, არამედ შეურაცხყოფა.

6. ბუნდოვანი „საიდუმლო ცოდნა“

მუდმივად ჩნდება ფრაზები: „ამაზე მოგვიანებით ვისაუბრებ“, „ოლიგარქიული ოჯახები დგანან უკან“…

• მაგალითი: არცერთი კონკრეტული სახელი, არცერთი წყარო – მხოლოდ დაპირებები, რომ „გაიგებთ მერე“.

• მანიპულაციის მიზანი: ავტორს „საიდუმლო ინფორმაციის მცველის“ იმიჯი დაუხატოს, ხოლო მკითხველი მუდმივად მოლოდინში დატოვოს.

7. ევროპისა და ამერიკის ურთიერთობის დამახინჯება

ავტორი ქმნის ყალბ კონტრსურათს: თითქოს აშშ NGO-ებს ამხელს, ევროპა კი იცავს.

• მაგალითი: სინამდვილეში აშშ-ში არასამთავრობოების კრიტიკა შიდა პოლიტიკური თემაა, ევროპაში კი – დემოკრატიული სტანდარტების დაცვა.

• მანიპულაციის მიზანი: დასავლეთის დაყოფილი, წინააღმდეგობებით სავსე სურათის დახატვა, რომ საქართველო „მხოლოდ საკუთარ ხელისუფლებას უნდა ენდოს“.

აშკარა აბსურდულობა

• ბრიტანეთის მაგალითი – ის ფაქტი, რომ ქვეყანაში იცვლება პრემიერ-მინისტრი, დემოკრატიის ნიშანია, და არა „დაპყრობის მეთოდი“. შათირიშვილი ამას სავსებით საპირისპიროდ ასახავს.

• ტრამპი და „დიფ სტეიტი“ – ტექსტში ერთდროულად წერია, რომ ტრამპი თითქოს ებრძვის „დიფ სტეიტს“ და ასევე, რომ თავად ტრამპიც ამ „რებრენდინგის“ ნაწილიაო. ანუ ორივე სქემა ერთად მუშაობს – რაც ლოგიკურად თვითონვე ეწინააღმდეგება ერთმანეთს.

• ოლიგარქიული ოჯახები – არც ერთი მტკიცებულება, არც ერთი კონკრეტული წყარო. უბრალოდ სიტყვებია, რომ „არსებობენ და ყველაფერს მართავენ“. ეს სქემის კლასიკური მონახაზია, როცა ავტორი მკითხველს განზრახ არ აძლევს არანაირ კონკრეტიკას.

________________________________________

მიზანი

ეს წერილი აშკარად ემსახურება:

• ხელისუფლების პოზიციის გამართლებას („ოპოზიცია კრიმინალთა ბანდაა“),

• დასავლეთის დისკრედიტაციას („ევროპა დიფ სტეიტის მონაა“),

• „ბრძოლას“ მტრულად დახატული გარე ძალების წინააღმდეგ, რაც ივანიშვილის იდეოლოგიურ ხაზში ზუსტად ჯდება.

დასკვნა

ეს წერილი აგებულია იმაზე, რომ:

• რთული პროცესები ერთ „ბნელ ძალას“ მიეწეროს,

• ფაქტები კონტექსტიდან ამოგლეჯილი წარმოჩინდეს,

• ოპონენტები შეურაცხყოფით გაითიშოს,

• ხოლო ავტორი „საიდუმლო ცოდნის მატარებლად“ გამოჩნდეს.

• სწორედ ამიტომ აღწევს წერილი აბსურდის იმ ზღვარს, სადაც საღი გონება ვეღარ კითხულობს და ტექსტს ავტომატურად უარყოფს. როცა მუდმივად უსაფუძვლო, აბსურდულ „სქემებს“ კითხულობ, გონება იწყებს მათ უარყოფას. ტექსტი იმდენად არ შეესაბამება რეალობას, რომ საღ გონებას აღარ შეუძლია სერიოზულად აღქმა.

აბსურდის ზღვარი

არსებობს წერტილი, რომელსაც ფსიქოლოგები „კოგნიტიური დისონანსის გადატვირთვას“ ეძახიან.

• როცა ინფორმაციაში იმდენი წინააღმდეგობაა, იმდენად აშკარად არ შეესაბამება გამოცდილებასა და ფაქტებს, რომ ტვინი აღარ ცდილობს „მიხვედრას“.

• ამის შემდეგ იწყება ავტომატური უარყოფა — ანუ გონება უბრალოდ ხურავს კარს და ტექსტს ვეღარ იღებს.

________________________________________

როგორ მუშაობს ეს

1. პირველი ეტაპი – სიცრუე, რომელიც ჯერ კიდევ „გადასამოწმებელია“. შეიძლება დაგაეჭვოს, მაგრამ მაინც კითხულობ.

2. მეორე ეტაპი – კონტრადიქცია

ტექსტში ერთმანეთის საწინააღმდეგო მტკიცებებია (მაგ., ტრამპი „დიპ სტეიტს“ ებრძვის და ერთდროულად მისი ნაწილიაო). აქ იწყებს ტვინი დაძაბვას.

3. მესამე ეტაპი – აბსურდის ზღვარი.

როცა აბსურდი ხდება იმდენად მკაფიო, რომ ლოგიკური აზრი მთლიანად იშლება, აღარ რჩება რაიმე ლოგიკური ჩარჩო. სწორედ აქ დგება ის წერტილი, სადაც ჩვეულებრივი გონება ამბობს: „კმარა, ეს უკვე სისულელეა“.გონება კითხვის ენერგიას აღარ ხარჯავს და იწყებს რეფლექსურ უარყოფას.