სტადირების „ბირთვი” და რადიოლოგიური “რუკა” – რადიოლოგიის როლი ონკოლოგიაში

ბევრმა, ალბათ, არ იცის, რომ რადიოლოგია ე.წ. რუკაა ონლოგიური დაავადებების აღმოსაჩენად, სტადიების დასადგენად, მკურნალობის დასაგეგმად.

რამდენად მნიშვნელოვანია დროული დიაგნოსტიკა, დაახლოებით რამდენი პროცენტით ზრდის გამოჯანმრთელების შანსს და რა როლი აქვს რადიოლოგიას სიმსივნის წინააღმდეგ ბრძოლაში – „ალიას“ ამ და სხვა კითხვებს, დეტალურად და ამომწურავად პასუხობს ნიუ ჰოსპიტალსის ექიმი რადიოლოგი, საქართველოს, ევროპის და ჩრდილოეთ ამერიკის რადიოლოგთა ასოციაციების წევრი, ნათია კბილაშვილი.

– მიუხედავად იმისა, რომ ვიცით, სიმსივნის დროული აღმოჩენა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია, სამწუხაროდ, ხშირად, მაინც დაგვიანებით მიდიან პაციენტები ექიმთან. ამაზე ხშირად გვისაუბრია, მაგრამ ამჯერად, იქნებ სტატისტიკით აგვიხსნათ, რათა უფრო ხილული ჩანდეს, რამდენად დიდი მნიშვნელობა აქვს დროულად დიაგნოსტირებას.

– სტატისტიკურად, სიმსივნის დროული აღმოჩენა ერთ-ერთი ყველაზე გადამწყვეტი ფაქტორია გადარჩენისა და მკურნალობის წარმატებისთვის. ეს პირდაპირ უკავშირდება იმას, რა სტადიაზე ვლინდება დაავადება. რაც უფრო ადრე აღმოაჩენ კიბოს, მით უფრო მაღალია სრული განკურნების შანსი, ნაკლებად აგრესიულ მკურნალობას საჭიროება და ცხოვრების ხარისხის სრულად შენარჩუნების შანსიც მით უფრო მაღალია. სხვადასხვა ტიპის კიბოზე მონაცემები განსხვავდება, მაგრამ ტენდენცია თითქმის ყოველთვის ერთია:

• ადრეულ სტადიაზე აღმოჩენილი კიბოს შემთხვევაში გადარჩენის შანსი ხშირად 70-90%-ს აღწევს, ხოლო გვიან სტადიაზე კიბოს აღმოჩენისას კი ეს მაჩვენებელი შეიძლება 10-30%-მდე ან ნაკლებამდე დაეცეს.
• მაგ. ძუძუს კიბო: ადრეულ სტადიაზე გადარჩენის შანსი 90%-ია, ხოლო გვიან სტადიაზე — მნიშვნელოვნად დაბალი.
• მსხვილი ნაწლავის კიბოს შემთხვევაში, ადრეულ ეტაპზე გადარჩენის შანსი დაახლოებით 80-90%-ია, ხოლო გვიან ეტაპზე — 10-15%.
• ფილტვის კიბო: ადრეულ სტადიაზე გადარჩენის შანსი დაახლოებით 50-60%-ია, გვიან ეტაპზე კი <10%.

ასეთი დიდი სხვაობა განპირობებულია იმით, რომ ადრეულ ეტაპზე სიმსივნე ჯერ არ არის გავრცელებული სხვა ორგანოებში, ქირურგიული მოცილება ხშირად საკმარისია, მკურნალობა უფრო ეფექტურია და ნაკლები გვერდითი ეფექტი აქვს. არაერთი შემთხვევა გვქონდა, როცა სკრინინგული კვლევების დროს აღმოვაჩინეთ ძუძუს, ფილტვის და თირკმლის კიბო, – რა თქმა უნდა. ამ პაციენტებს ჩაუტარდა ქირურგიული მკურნალობა და სრულად გამოჯანმრთელდნენ. ერთი შემთხვევა მქონდა ასევე, პაციენტს აღმოაჩნდა უსიმპტომო წარმონაქმნი პანკრეასის კუდში.

– რადიოლოგია და თანამედროვე რადიოლოგია, – რა პრიორიტეტებს გვაძლევს თანამედროვე აპარატურა?

– რადიოლოგია არის მედიცინის სფერო, რომელიც იყენებს გამოსახულებით კვლევებს — როგორიცაა რენტგენი, კომპიტერული ტომოგრაფია, მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია და ულტრაბგერითი კვლევა — დაავადებების აღმოჩენისა და კონტროლისთვის. რადიოლოგია ყოველთვის იყო დიაგნოსტიკის ერთ-ერთი საყრდენი დარგი, მაგრამ თანამედროვე ტექნოლოგიებმა ის ბევრად უფრო ძლიერი, ზუსტი და მრავალმხრივი გახადა. განსხვავება ძველ და თანამედროვე რადიოლოგიას შორის ძირითადად მოდის სიზუსტეზე და სიჩქარეზე. თანამედროვე აპარატურა ძალიან მაღალი გარჩევადობის გამოსახულებებს იძლევა, რაც საშუალებას გვაძლევს პატარა დაზიანებებიც დავინახოთ. დაავადების აღმოჩენა შესაძლებელია სიმპტომების გამოვლენამდეც. ახალი თაობის CT და MRI ქმნის 3D გამოსახულებებს, უკეთ აჩვენებს ქსოვილების სტრუქტურას, ამცირებს შეცდომის ალბათობას. თანამედროვე კომპიუტერული ტომოგრაფიის აპარატები იყენებს დაბალი დოზის ტექნოლოგიებს, ინარჩუნებს ხარისხს, მაგრამ ამცირებს რისკს. თანამედროვე აპარატები საშუალებას იძლევა ქსოვილი შევაფასოთ არა მარტო სტრუქტურულად, არამედ ფუნქციურადაც. თანამედროვე რადიოლოგია საშუალებას გვაძლევს ჩავატაროთ მინიმალური ინვაზიური ჩარევები: ბიოფსიები, სისხლძარღვების გახსნა, სიმსივნის ლოკალური მკურნალობა. მოკლედ რომ შევაჯამოთ თანამედროვე რადიოლოგიის მთავარი პრიორიტეტებია: ადრეული დიაგნოზი, უფრო მაღალი სიზუსტე, მეტი უსაფრთხოება, სწრაფი შედეგი და მკურნალობის უკეთ დაგეგმვა.

– როგორც მივხვდი, სიმსივნის შემთხვევაში, რადიოლოგია მხოლოდ დიაგნოზით არ შემოიფარგლება – კონკრეტულად ონკოლოგიის წინააღმდეგ, რა საშუალებას წარმოადგენს რადიოლოგია, დეტალურად რომ გვითხრათ.

– რადიოლოგია წარმოადგენს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სფეროს ონკოლოგიაში, რადგან იგი უზრუნველყოფს სიმსივნური დაავადებების დროულ აღმოჩენას, ზუსტ შეფასებას და მკურნალობის მონიტორინგს.

• რადიოლოგიური კვლევები ხშირად საშუალებას იძლევა სიმსივნე გამოვლინდეს ჯერ კიდევ სიმპტომების გაჩენამდე.
• იგი ეხმარება ექიმს განსაზღვროს წარმონაქმნის ზომა, ფორმა და ლოკალიზაცია.
• რადიოლოგიური მეთოდების (მაგ. ულტრაბგერა ან კომპიტერული ტომოგრაფია) კონტროლით ექიმები ზუსტად მიმართავენ ნემსს საეჭვო უბანში ბიოფსიისთვის, რაც ზრდის დიაგნოზის სიზუსტეს.
• რადიოლოგია გამოიყენება იმის დასადგენად, რამდენად გავრცელდა სიმსივნე ორგანიზმში, ეს კრიტიკულია მკურნალობის სწორად დაგეგმისთვის.
• მკურნალობის მონიტორინგიც რადიოლოგიური მეთოდების საშუალებით ხდება. ქიმიოთერაპიის, რადიოთერაპიის ან ქირურგიის შემდეგ რადიოლოგიური კვლევები აფასებს მკურნალობის შედეგებს.

ანუ მოკლედ რომ ვთქვათ რადიოლოგია არა მხოლოდ დიაგნოსტიკის, არამედ მთელი ონკოლოგიური პროცესის მართვის საფუძველია — დაწყებული ადრეული გამოვლენიდან, დამთავრებული მკურნალობის შედეგების შეფასებით.

– კომპიუტერული ტომოგრაფია და მაგნიტურ რეზონანსული ტომოგრაფია – რა არის ამ კვლევებს შორის მთავარი განსხვავება და რა შემთხვევებში გამოიყენება თითოეული ონკოლოგიაში?

– კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) და მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI) ორივე თანამედროვე დიაგნოსტიკური კვლევაა, მაგრამ მუშაობის პრინციპი და გამოყენების სფეროები განსხვავებულია. კომპიუტერული ტომოგრაფია იყენებს რენტგენის სხივებს, ქმნის სხეულის „ ნაჭრებად“ გამოსახულებებს და ძალიან სწრაფია. მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია იყენებს ძლიერ მაგნიტურ ველს და რადიოტალღებს, იძლევა უფრო დეტალურ გამოსახულებას რბილი ქსოვილებისთვის და შედარებით უფრო ხანგრძლივი პროცესია.

• CT ხშირად გამოიყენება როცა საჭიროა ძვლების დაზიანების შეფასება, თავის ტვინში სისხლჩაქცევის სწრაფი გამოვლენა, ფილტვების პრობლემების დროს, გადაუდებელი მდგომარეობების შემთხვევაში და ა. შ.
• MRI უფრო ეფექტურია ტვინისა და ნერვული სისტემის დეტალური კვლევისთვის. სახსრების, მყესების, კუნთების შეფასებისთვის. სიმსივნეების უფრო ზუსტი ვიზუალიზაციისთვის, ხერხემლის დისკების პრობლემების დროს და ა.შ.

ონკოლოგიაში ხშირად ამ ორი კვლევის კომბინაციაა საჭირო, CT გამოიყენება სხეულის ფართო სკანირებისთვის, სიმსივნის სტადირებისთვის, ხოლო MRI განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სიმსივნის ზუსტი საზღვრების და ლოკალური გავრცელების, მიმდებარე ქსოვილებთან ურთიერთობის, შეფასებისთვის.

– თქვენ თქვით, რომ მაშინაც კი შეუძლია იპოვნოს სიმსივნე, როცა ძალიან მცირე ზომისაა, დაწყებითი სტადიაა და უსიმპტომოდ მიდის – მართლა ასეთი ზუსტია?

– რადიოლოგიური კვლევები წარმოადგენს სტადირების „ბირთვს“ თანამედროვე ონკოლოგიაში, პრაქტიკულად, თანამედროვე ონკოლოგიაში სტადირება (staging) დიდწილად სწორედ რადიოლოგიაზეა დამოკიდებული. რადიოლოგიური მეთოდები საშუალებას იძლევა შეფასდეს პირველადი სიმსივნის ზომა და ლოკალური გავრცელება, ლიმფური კვანძების დაზიანება და შორეული მეტასტაზების არსებობა. CT და MRI უზრუნველყოფენ მაღალ სიზუსტეს (80-95%) ლოკალური და შორეული გავრცელების შეფასებაში. კომპიუტერული ტომოგრაფია ძალიან კარგია საერთო სტადირებისთვის, მაშინ როდესაც მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია განსაკუთრებით ზუსტია რბილი ქსოვილების შეფასებისთვის, იდეალურია ლოკალური გავრცელების დეტალური განსაზღვრისთვის. პოზიტრონულ-ემისიური ტომოგრაფია (PET/CT) აჩვენებს არა მხოლოდ სტრუქტურას, არამედ მეტაბოლურ აქტივობას, ამოიცნობს „დამალულ“ მეტასტაზებს. რადიოლოგიის მთავარი უპირატესობა არის არაინვაზიურობა, მთელი სხეულის შეფასების შესაძლებლობა, მკურნალობის დაგეგმვის საფუძველი და მკურნალობის ეფექტის მონიტორინგი. თუმცა მას შეზღუდვებიც აქვს, მაგ. მიკროსკოპული მეტასტაზები შეიძლება ვერ გამოვლინდეს. ლიმფური კვანძის გადიდება ყოველთვის არ ნიშნავს კიბოს, ზოგჯერ საჭიროა ბიოფსია საბოლოო დიაგნოზისთვის,

– დიაგნოზის შემდეგ იწყება მკურნალობა, მონიტორინგი, ამ პროცესშიც იყენებთ რადიოლოგიას, როგორც ზემოთ თქვით – კონკრეტულად როგორ? რა როლი აქვს მკურნალობასა და მონიტორინგში?

– რადიოლოგია დიაგნოზის დასმის შემდეგაც რჩება ცენტრალურ ინსტრუმენტად ონკოლოგიაში, რადგან იგი უშუალოდ განსაზღვრავს მკურნალობის ტაქტიკას და აკონტროლებს მის ეფექტურობას მთელი პროცესის განმავლობაში. რადიოლოგიური კვლევები ეხმარება ექიმებს სწორად აირჩიონ მკურნალობის სტრატეგია, ადგენს შესაძლებელია თუ არა სიმსივნის სრულად ამოკვეთა და რა მოცულობის ოპერაციაა საჭირო. რადიოლოგიური გამოსახულებები გამოიყენება დასხივების ზონის ზუსტად განსასაზღვრად, რათა მაქსიმალურად დაზიანდეს სიმსივნე და მინიმალურად – ჯანმრთელი ქსოვილი. სიმსივნის სტადიისა და გავრცელების მიხედვით განისაზღვრება ასევე მედიკამენტური მკურნალობის ტიპი. ანუ, რადიოლოგია ქმნის „რუკას“ , რომლის მიხედვითაც იგეგმება მკურნალობა.

რადიოლოგია მხოლოდ დიაგნოსტიკა არ არის — იგი თავადაც შეიძლება იყოს მკურნალობის ნაწილი: სიმსივნის აბლაცია (სითბოთი ან სიცივით განადგურება), სისხლძარღვების ემბოლიზაცია (სიმსივნის „შიმშილობა“), დრენაჟები და სხვა მინიმალურად ინვაზიური ჩარევები. ეს მეთოდები ხშირად გამოიყენება მაშინ როცა ქირურგია რთული ან შეუძლებელია. მკურნალობის პროცესში რადიოლოგია პერიოდულად აფასებს სიმსივნის შემცირებას ან გაქრობას, სტაბილურობას (სიმსივნე არ იზრდება), პროგრესირებას (სიმსივნე იზრდება ან ვრცელდება). ამისთვის გამოიყენება სტანდარტიზებული კრიტერიუმები, როგორიცაა RECIST criteria. ეს მონაცემები განსაზღვრავს, გაგრძელდეს თუ შეიცვალოს მკურნალობა. მკურნალობის დასრულების შემდეგაც რეგულარული CT/MRI/PET ამოწმებს, ხომ არ დაბრუნდა დაავადება, ხდება ახალი მეტასტაზების აღმოჩენა. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პაციენტის გრძელვადიანი გადარჩენისთვის. ანუ დიაგნოზის შემდეგ რადიოლოგია ხდება მართვის მთავარი ინსტრუმენტი — ის არა მხოლოდ აჩვენებს სად არის სიმსივნე, არამედ პასუხობს კითხვებს: როგორ ვუმკურნალოთ? მუშაობს თუ არა მკურნალობა? ხომ არ დაბრუნდა დაავადება?

ამგვარად, რადიოლოგია უზრუნველყოფს უწყვეტ კონტროლს და საშუალებას აძლევს ექიმებს მიიღონ სწრაფი და ზუსტი კლინიკური გადაწყვეტილება.

– რამდენად უსაფრთხოა? არაერთი მითი დადის გამოსხივებაზე და სწორედ ამიტომ, ხშირად პაციენტებს აშინებთ CT კვლევის დროს გამოსხივება. როგორია რეალობა, რამდენად უსაფრთხოა ეს პროცედურა და რა უნდა იცოდნენ პაციენტებმა?

– რადიოლოგიური კვლევებიდან რენტგენი და კომპიუტერული ტომოგრაფია იყენებენ მაიონიზებელ გამოსხივებას, რის გამოც ბევრ პაციენტს აშინებს კვლევის ეს მეთოდები. თუმცა რეალურად, თანამედროვე მედიცინაში ეს კვლევები ითვლება კონტროლირებად და უმეტეს შემთხვევაში უსაფრთხო პროცედურად, განსაკუთრებით მაშინ, როცა იგი სწორად არის დანიშნული. რენტგენი და CT იყენებს მაიონიზებელ გამოსხივებას, რაც თეორიულად შეიძლება ზრდიდეს კიბოს განვითარების რისკს. თუმცა, ერთჯერადი CT კვლევის რისკი ძალიან დაბალია, მიღებული დოზა ჩვეულებრივ შედარებულია რამდენიმე წლის ბუნებრივ გამოსხივებასთან და პრაქტიკაში სარგებელი თითქმის ყოველთვის აჭარბებს რისკს, განსაკუთრებით ონკოლოგიაში, სადაც სწორი დიაგნოზი და მონიტორინგი სიცოცხლესაც კი გადაარჩენს.

CT-ის გარეშე ხშირად შეუძლებელია სიმსივნის ზუსტი ლოკალიზაციის დადგენა, გავრცელების შეფასება და მკურნალობის დაგეგმვა. ანუ ექიმი ნიშნავს CT-ს მაშინ, როცა მიღებული ინფორმაცია კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. თანაც თანამედროვე აპარატები იყენებენ დაბალი დოზის პროტოკოლებს, ავტომატურ დოზის რეგულაციას და უფრო სწრაფ სკანირებას. ეს ყველაფერი მნიშვნელოვნად ამცირებს გამოსხივებას, წარსულთან შედარებით. უნდა გავითვალისწინოთ რომ ბავშვები უფრო მგრძნობიარენი არიან გამოსხივების მიმართ. ორსულებში CT ტარდება მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში. ასეთ შემთხვევაში ექიმები ირჩევენ ალტერნატივებს, მაგ. MRI ან ულტრაბგერა. CT არის დაბალი რისკის მქონე, მაგრამ მაღალი სარგებლის პროცედურა. მისი შიში ხშირად გადაჭარბებულია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა იგი გამოიყენება სწორად და მიზნობრივად.

– პროფილაქტიკა – პირველ რიგში, რა ასაკიდან უნდა დაიწყოს ადამიანმა პროფილაქტიკური კვლევები და რა დროში ერთხელ უნდა ჩატარდეს? აქვე, ძალიან მნიშვნელოვანი იქნება იმის ცოდნაც, სად და როგორ უნდა ჩატარდეს?

– პროფილაქტიკური კვლევები (სკრინინგი) არის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური გზა სერიოზული დაავადებების ადრეული აღმოჩენისთვის. სწორ დროს ჩატარებული კვლევა ხშირად ნიშნავს დაავადების თავიდან აცილებას ან სრულ განკურნებას. ასაკი ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია, ასაკთან ერთად რისკი იზრდება, ამიტომ კვლევებიც რეგულარული უნდა გახდეს. დიდი მნიშვნელობა აქვს ოჯახურ ისტორიას, თუ დატვირთული ანამნეზი გაქვთ სკრინინგი უნდა დაიწყოთ უფრო ადრე, ვიდრე ზოგად პოპულაციაში. მნიშვნელოვანია ასევე რისკ-ფაქტორების არსებობა: მაგ. მოწევა, ჭარბი წონა, არაჯანსაღი კვება და ა.შ. ასეთ შემთხვევაში ექიმმა შეიძლება გირჩიოთ ხშირი კონტროლი. უნდა გვახსოვდეს რომ სკრინინგი ინდივიდუალურია — არ არსებობს „ერთი ყველასთვის“ გეგმა, ექიმთან კონსულტაცია აუცილებელია სწორი ინტერვალების განსასაზღვრად, ზედმეტი კვლევებიც არ არის სასურველი — საჭიროა ბალანსი.

რაც შეეხება იმას, სად უნდა ჩატარდეს და როგორ – პირველ რიგში, ვიტყვი, რომ მულტიფუნქციურ კლინიკას აქვს უპირატებოსა – ერთ სივრცეში ხდება კომპლექსური მომსახურება: დიაგნოზის დასმა, კლინიცისტების კონსულტაცია და მკურნალობის დაგეგმვა.

რაც შეეხება კითხვას – როგორ? – თანამედროვე აპარატები, რა თქმა უნდა მნიშვნელოვანია, რადგან გამოირჩევა გამოსახულების მაღალი ხარისხითა და სიმძლავრით, რაც სწორი დიაგნოზის საწინდარია. ასე რომ, აპარატი მნიშვნელოვანია, მაგრამ ყველაფერს არ წყვეტს. გამოცდილი რადიოლოგი უფრო მნიშვნელოვანია ვიდრე კარგი აპარატი, რადგან კარგმა რადიოლოგმა შეიძლება უფრო კარგი დიაგნოზი დასვას საშუალო ხარისხის აპარატზე, ვიდრე გამოუცდელმა რადიოლოგმა ძალიან კარგ აპარატზე. ორივე ერთად, ხარისხიანი აპარატი და გამოცდილი ექიმი, ცხადია – იდეალურია.

(R)