ნევროზის პირველი ნიშნები და შეცდომები, რომლებსაც ვუშვებთ – ექიმ-ნევროლოგ თამარ შენგელიას რჩევები

“დაღლილობაა“, „გადამივლის“, „უბრალოდ ნერვები მაქვს მოშლილი“ – ეს ის ფრაზებია, რომლითაც ხშირად ნევროზის პირველ განგაშის სიგნალებს ვახშობთ. სინამდვილეში კი, ნევროზი ორგანიზმის მუდარაა დახმარებაზე, რომლის იგნორირებაც პრობლემას არ აქრობს – პირიქით,

არამხოლოდ ფსიქოსომატურ დაავადებებს იწვევს, არამედ – გულ-სისხლძარღვთა, საჭმლის მომნელებელი თუ იმუნური სისტემის სერიოზულ დარღვევებს. თუმცა, ნევროზის სიმპტომები ასევე ჰგავს რამდენიმე ფიზიკური დაავადების სიმპტომებს, ამიტომ თვითმკურნალობა ძალიან მაღალი რისკია ადამიანის სიცოხლისა და ჯანმრთელობისთვის.

რა სიმპტომები ახასიათებს, როგორ ხდება დიაგნოსტირება და მკურნალობის რა გზები არსებობს? – “ალიას” ამ და სხვა კითხვებს პასუხობს ნიუ ჰოსპიტალსუს ექიმი ნევროლოგი, თამარ შენგელია

– რა არის ნევროზი? რამდენად გაიზარდა დაავადების შემთხვევები?

– „ნევროზი“ თანამედროვე მედიცინაში უფრო ისტორიული და ზოგადი ტერმინია, ვიდრე კონკრეტული დიაგნოზი. ადრე მასში აერთიანებდნენ ისეთ მდგომარეობებს, რომელთათვისაც დამახასიათებელი იყო შფოთვა, შინაგანი დაძაბულობა, შიშები, აკვიატებული აზრები, ძილის დარღვევა და სხვადასხვა ფიზიკური ჩივილი.

დღეს ექიმი ცდილობს განსაზღვროს, კონკრეტულად რომელ აშლილობასთან გვაქვს საქმე. მაგალითად, ეს შეიძლება იყოს გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა, პანიკური აშლილობა, სოციალური შფოთვა ან სხვა მდგომარეობა.

ამიტომ, როდესაც ვსაუბრობთ „ნევროზის, შემთხვევების მატებაზე, სტატისტიკურად უფრო სწორი იქნება შფოთვითი და სტრესთან დაკავშირებული აშლილობების გავრცელების მონაცემების განხილვა. WHO-ს მონაცემებით, შფოთვითი აშლილობები მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემაა.

– რატომ გახდა პრობლემა ასე თვალსაჩინო თანამედროვე ცხოვრებაში?

–   აქ მნიშვნელოვანია, რომ მხოლოდ „თანამედროვე ცხოვრების სტრესულობა“ ერთ მიზეზად არ განვიხილოთ. შფოთვითი აშლილობების ჩამოყალიბებაში ერთმანეთთან შეიძლება ურთიერთქმედებდეს ბიოლოგიური, გენეტიკური, ფსიქოლოგიური და სოციალური ფაქტორები.

ქრონიკული სამუშაო დატვირთვა, ფინანსური პრობლემები, სოციალური გაურკვევლობა, ინფორმაციის უწყვეტი ნაკადი, არასაკმარისი ძილი, ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა და სოციალური იზოლაცია შეიძლება დამატებით დატვირთვას ქმნიდეს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ადამიანს უკვე აქვს გარკვეული ფსიქოლოგიური ან ბიოლოგიური მოწყვლადობა.

– სტრესი, გადაღლა თუ აშლილობა? როგორ უნდა გავნიჯნოთ?

– ეს ერთ-ერთი ყველაზე რთული საკითხია, რადგან შფოთვა თავისთავად დაავადება არ არის.

სტრესი არის ბუნებრივი რეაქცია გამოწვევაზე. მაგალითად, მნიშვნელოვანი გამოცდა, სამსახურის შეცვლა ან ოჯახური პრობლემა ადამიანს დროებით დაძაბულს ხდის. პრობლემად ის იქცევა მაშინ, როდესაც შფოთვა ხდება ხანგრძლივი, ინტენსიური, რთულად კონტროლირებადი და იწყებს ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჩარევას.

საყურადღებო ნიშნებია ხანგრძლივი უძილობა, მუდმივი დაძაბულობა, პანიკური შეტევები, კონცენტრაციის გაუარესება, სოციალური სიტუაციების თავიდან აცილება, მუდმივი შიში ან ფიზიკური სიმპტომები – გულისცემის გახშირება, კანკალი, ოფლიანობა, სუნთქვის გაძნელების შეგრძნება და კუჭ-ნაწლავის ჩივილები.

ამასთან, მსგავსი სიმპტომები ყოველთვის ფსიქოლოგიური მიზეზით არ არის გამოწვეული. საჭიროების შემთხვევაში ექიმმა უნდა გამორიცხოს ფიზიკური მიზეზებიც.

– გენეტიკური ფაქტორი რამდენად მნიშვნელოვანია?

– შფოთვითი აშლილობების მიმართ გარკვეული გენეტიკური მიდრეკილება ნამდვილად არსებობს, თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ დაავადება პირდაპირ მემკვიდრეობით გადადის.

უფრო ზუსტი იქნება ვთქვათ, რომ შეიძლება მემკვიდრეობით გადაეცეს მოწყვლადობა. შემდეგ კი გენეტიკურ ფაქტორებს გარემო, ცხოვრებისეული გამოცდილება, სტრესი და სხვა ფაქტორები ემატება.

ამიტომ, ოჯახში შფოთვითი აშლილობის არსებობა არ ნიშნავს, რომ ადამიანს აუცილებლად განუვითარდება იგივე პრობლემა.

– ასაკი და ნევროზი – რამდენიმე ათეული წლის წინ, პატარა ასაკის ადამიანები დაგვიანებით მიყავდათ ექიმთან, რადგან თვლიდნენ, რომ მას ასაკიდან გამომდინარე ვერ ექნებოდა ნევროზი. როგორია რეალობა და რამდენად გაიზარდა მოქალაქეთა ინფორმირებულობა ამ მხრივ?

– დიახ. თანამედროვე მედიცინა აღარ იზიარებს წარმოდგენას, რომ ფსიქიკური პრობლემები მხოლოდ ზრდასრულ ასაკში იწყება.

ბავშვებსა და მოზარდებში შფოთვა შეიძლება გამოვლინდეს არა მხოლოდ სიტყვიერი ჩივილით, არამედ თავის ან მუცლის ხშირი ტკივილით, ძილის დარღვევით, სკოლაში წასვლის შიშით, გაღიზიანებით, მშობელთან განშორების სირთულით ან თანატოლებთან ურთიერთობის თავიდან აცილებით.

ამიტომ ფრაზა – „ჯერ პატარაა, გაიზრდება და გაუვლის“ – ყოველთვის უსაფრთხო მიდგომა არ არის.

– ასევე, ითვლებოდა, რომ ქალები უფრო მოწყვლადები არიან – ეს რეალობაა?

-სტატისტიკურად შფოთვითი აშლილობების გავრცელება ქალებში საშუალოდ უფრო მაღალია. თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ შფოთვა „ქალების დაავადებაა“.

განსხვავებაზე გავლენას შეიძლება ახდენდეს ბიოლოგიური და ჰორმონული ფაქტორები, ტრავმისა და ძალადობის განსხვავებული ექსპოზიცია, სოციალური გარემო და დახმარების ძიების ქცევაც.

მამაკაცებში პრობლემის არსებობა ზოგჯერ შეიძლება ნაკლებად გამოჩნდეს, თუ ადამიანი სიმპტომებზე საუბრის ნაცვლად მიმართავს თავიდან აცილებას, გაღიზიანებას, გადატვირთულ მუშაობას ან ნივთიერებების გამოყენებას.

– რა შეიძლება მოჰყვეს დაგვიანებულ მკურნალობას? მაგალითად, თუ ადამიანი თავის მდგომარეობას უბრალოდ გადაღლას მიაწერს და არ მიმართავს ექიმს?

– ყველა შფოთვა არ გადაიზრდება ქრონიკულ დაავადებაში, მაგრამ ხანგრძლივი და მკვეთრად გამოხატული სიმპტომების უგულებელყოფამ შეიძლება პრობლემა გაახანგრძლივოს.

შესაძლებელია სოციალური იზოლაცია, მუშაობისა და სწავლის ხარისხის გაუარესება, დეპრესიული სიმპტომების დამატება, პანიკური შეტევების გახშირება, ალკოჰოლისა და სხვა ნივთიერებების პრობლემური გამოყენება.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანი თვითდიაგნოზით არ შემოიფარგლოს. მაგალითად, გულმკერდის ტკივილი ან სუნთქვის მკვეთრი გაძნელება მხოლოდ „ნერვებს“ არ უნდა მიეწეროს – პირველ რიგში საჭიროა შესაბამისი სამედიცინო შეფასება.

– როგორ ხდება ნევროზის მართვა თანამედროვე მედიცინაში – რა როლი აქვს ფსიქოთერაპიას, მედიკამენტურ მკურნალობას და ცხოვრების წესის შეცვლას? რა შემთხვევებში რომელი უფრო ეფექტურია?

– თანამედროვე მიდგომა ინდივიდუალურია. ზოგიერთ შემთხვევაში საკმარისია ფსიქოთერაპია, ზოგიერთ შემთხვევაში საჭიროა მედიკამენტური მკურნალობა, ხოლო ხშირად საუკეთესო შედეგს ორივე მეთოდის კომბინაცია იძლევა.

განსაკუთრებით კარგად არის შესწავლილი კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია. მისი მიზანია ადამიანს დაეხმაროს შფოთვის გამაძლიერებელი აზრებისა და ქცევების ამოცნობასა და შეცვლაში.

მედიკამენტური მკურნალობის შემთხვევაში გამოიყენება სხვადასხვა ჯგუფის პრეპარატები, მათ შორის SSRI და SNRI ტიპის მედიკამენტები. მათი დანიშვნა ექიმის მიერ ინდივიდუალურად უნდა მოხდეს.

ასევე მნიშვნელოვანია ძილის მოწესრიგება, ფიზიკური აქტივობა, კოფეინისა და ალკოჰოლის მოხმარების შეფასება, სოციალური მხარდაჭერა და სამუშაოსა და დასვენებას შორის ჯანსაღი საზღვრების შექმნა.

– იყო დრო, ითვლებოდა, რომ ნევროზის სამკურნალო მედიკამენტები სხვა ორგანოებს აზიანებს, ან ნივთიერებათა ცვლას ამცირებს. ამის გამო ბევრი ამბობდა უარს მკურნალობაზე – როგორია რეალობა?

– ეს მოსაზრება ზედმეტად ზოგადია. მედიკამენტებს, რა თქმა უნდა, შეიძლება ჰქონდეს გვერდითი ეფექტები და მათი დანიშვნისას ექიმმა სარგებელი და რისკები უნდა შეაფასოს. თუმცა თანამედროვე ანტიდეპრესანტების შესახებ წარმოდგენა, თითქოს ისინი აუცილებლად აზიანებს შინაგან ორგანოებს ან აუცილებლად იწვევს დამოკიდებულებას, მეცნიერულად არასწორია.

ამავე დროს, არც მეორე უკიდურესობაა სწორი – არც ერთი ფსიქიატრიული პრეპარატი არ არის სრულიად გვერდითი ეფექტების გარეშე.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ მედიკამენტი პაციენტმა თვითნებურად არ დაიწყოს და არ შეწყვიტოს. ზოგიერთი პრეპარატის უეცარი შეწყვეტა არასასურველ სიმპტომებს იწვევს.

– რომელია ყველაზე მავნებელი მითი?

– ალბათ, ერთ-ერთი ყველაზე პრობლემური მოსაზრებაა: „უბრალოდ მოითმინე, ყველაფერი ნერვების ბრალია და ექიმთან მისვლა არ არის საჭირო.“

ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემის აღიარება სისუსტე არ არის. ისევე როგორც ადამიანი არ ელოდება, რომ მაღალი წნევა ან ხანგრძლივი ტკივილი აუცილებლად თავისით გაივლის, ხანგრძლივი და ფუნქციურად დამაბრკოლებელი შფოთვაც იმსახურებს პროფესიულ შეფასებას.

მეორე მხრივ, არც ნებისმიერი ნერვიულობა უნდა იქცეს დიაგნოზად. შფოთვა ადამიანის ნორმალური ემოციური რეაქციაა; დაავადებაზე საუბარი მაშინ ხდება საჭირო, როდესაც ეს რეაქცია ხდება გადაჭარბებული, ხანგრძლივი, ძნელად კონტროლირებადი და ადამიანის ცხოვრების ხარისხს მნიშვნელოვნად ცვლის.